پیشگیری از اعتیاد در نوجوانان

اعتیاد در نوجوانان یکی از چالش‌های مهم جامعه و سلامت عمومی است که نیازمند توجه ویژه، آگاهی‌بخشی و اقدامات پیشگیرانه مستمر می‌باشد. بر اساس مطالعات متعدد، در ایران نیز میزان گرایش جوانان و نوجوانان به مواد مخدر به دلایل گوناگون همچون فشارهای اجتماعی و خانوادگی، رشد یافته است. در این مقاله به بررسی فراوانی اعتیاد در بین نوجوانان ایران، عوامل موثر و محیط‌های مساعد گرایش به مصرف مواد، نشانه‌های آشکار مصرف در نوجوانان و شیوه‌های مناسب برخورد والدین پرداخته شده است. در پایان راهکارهای روان‌شناختی، اجتماعی و عملی برای پیشگیری از گرایش نوجوانان به مصرف مواد مخدر ارائه می‌شود. نگارش مقاله به زبان رسمی و علمی انجام شده اما از زبان خشک و دور از حال و هوای والدین دوری شده است تا ارتباط مفیدتری با مخاطبان برقرار گردد.

آمار مصرف مواد مخدر در نوجوانان ایرانی

مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد که مصرف مواد مخدر در گروه سنی نوجوانان در ایران قابل توجه است. به گزارش مراکز بین‌المللی، حدود ۲٫۷٪ جمعیت ایران (یعنی حدود دو میلیون نفر) به‌طور روزانه مواد مخدر مصرف می‌کنند​substanceabusepolicy.biomedcentral.com. بر اساس داده‌های رسمی ستاد مبارزه با مواد مخدر، در تقسیم‌بندی کلی «مواد سنتی» (تریاک و مشتقات) و «مواد صنعتی» (مانند شیشه و هروئین صنعتی)، سهم مواد سنتی حدود ۷۵–۸۰٪ و مواد صنعتی حدود ۲۰–۲۵٪ مصرف کشور است​irna.ir. در ادامه برخی آمار کلیدی در حوزه مصرف مواد و دخانیات در میان نوجوانان ایران آمده است:

• تریاک و مواد سنتی: بیشترین سهم مصرف مواد مخدر در ایران را تریاک و مشتقات آن دارند. بر اساس تحقیقات گوناگون، حدود ۱٫۲–۸٫۶ درصد نوجوانان حداقل یک‌بار در زندگی خود تریاک یا مشتقات آن را مصرف کرده‌اند​pmc.ncbi.nlm.nih.gov.

• مواد صنعتی (شیشه، هروئین صنعتی، استروییدها و …): گرایش به مواد مخدر صنعتی رو به افزایش است؛ به‌طوری که دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران اعلام کرده ۲۰–۲۵ درصد مصرف مواد مخدر کشور به مواد صنعتی اختصاص دارد​irna.ir. در یک دهه اخیر تولید و مصرف مواد صنعتی از جمله شیشه و متامفتامین‌ها تقریباً پنج برابر شده است​irna.ir.

• الکل: با اینکه مصرف الکل در ایران به لحاظ قانونی ممنوع است، آمارها نشان می‌دهد درصد قابل توجهی از نوجوانان حداقل یک‌بار الکل را تجربه کرده‌اند. برخی مطالعات دانشگاهی میانگین میزان مصرف مادام‌العمر الکل را در بین دانش‌آموزان نزدیک به ۱۰ درصد گزارش کرده‌اند​pmc.ncbi.nlm.nih.gov. مثلاً یک پژوهش نشان داد که حدود ۹٫۹ درصد نوجوانان ایرانی دست‌کم یک‌بار الکل مصرف کرده‌اند​pmc.ncbi.nlm.nih.gov. مطالعات موضعی در شهرهای مختلف نیز ارقام مشابه یا بالاتر (تا ۱۶ درصد در پسران) را گزارش کرده‌اند​pmc.ncbi.nlm.nih.gov.

• سیگار: استعمال دخانیات یکی از پیش‌دروازه‌های اصلی اعتیاد در نوجوانان است. تحقیقات میدانی حاکی از آن است که مصرف روزانه سیگار در بین دانش‌آموزان دبیرستانی ایران حدود ۴٫۴–۱۲٫۸ درصد است​pmc.ncbi.nlm.nih.gov. به‌طور کلی، حدود یک چهارم دانش‌آموزان پسر دست‌کم یک‌بار در زندگی سیگار کشیده‌اند​emro.who.int. در مطالعه‌ای در تهران مشاهده شد که ۳۱ درصد دانش‌آموزان تهرانی سابقه‌ی مصرف سیگار داشته‌اند​bourse24.ir.

• قلیان (هَووُْکاه): قلیان به‌علت پذیرش اجتماعی بیشتر، بسیار رایج است. یک مطالعه در تهران گزارش کرد ۵۱٫۲ درصد دانش‌آموزان تهرانی حداقل یک‌بار قلیان مصرف کرده‌اند​bourse24.ir. توجه به این موضوع مهم است که مصرف قلیان نیز مانند سیگار موجب وابستگی نیکوتینی و مشکلات متعدد سلامتی می‌شود.

این آمار نشان می‌دهد که اعتیاد و وابستگی به انواع مواد مخدر و دخانی در میان نوجوانان ایرانی به شکل جدی مطرح است. درصد قابل توجهی از دانش‌آموزان حداقل تجربه مصرف داشته‌اند و رواج مصرف مواد سنتی، صنعتی، الکل و دخانیات در میان جوانان یکی از تهدیدات سلامت عمومی کشور به‌شمار می‌رود​pmc.ncbi.nlm.nih.gov​bourse24.ir.

محیط‌ها و عوامل زمینه‌ساز گرایش نوجوانان به مواد مخدر

نوجوانان در دوره بلوغ به‌دنبال هویت‌یابی، استقلال‌طلبی و افزایش ارتباط با همسالان هستند. اگر این نیازها در محیط خانواده و اجتماع به‌خوبی پاسخ داده نشود، زمینه انحراف و گرایش به مواد مخدر فراهم می‌شود​rebirth.ir​rebirth.ir. پژوهش‌ها و تجربیات نشان می‌دهند که عوامل متعددی نوجوانان را به سمت مصرف مواد سوق می‌دهند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• محیط خانواده پرتنش یا کم‌حمایت: عدم وجود رابطه عاطفی صمیمی بین والدین و نوجوان یا جدال‌های مزمن خانوادگی، احساس انزوا و طردشدگی را در نوجوان ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی، نوجوان برای ارضای نیازهای عاطفی خود ممکن است به گروه‌ها و دوستانی پناه برد که فرصت و انگیزه امتحان مواد را در اختیارش می‌گذارند​rebirth.ir. به بیان دیگر، نوجوانی که در خانه «جایی برای خود» نمی‌یابد، ممکن است برای جلب توجه یا اعتراض، با مصرف سیگار یا مواد مخدر بیانی از استقلال‌طلبی نشان دهد​rebirth.ir​rebirth.ir.

• همسالان مصرف‌کننده: ارتباط با دوستانی که مواد مصرف می‌کنند، یکی از قوی‌ترین عوامل خطر محسوب می‌شود. نوجوانان به‌شدت نیازمند پذیرش اجتماعی هستند و تمایل دارند برای پذیرفته شدن، رفتارهای گروه همسالان را تقلید کنند. بنابراین اولین تجربه مصرف اغلب در جمع دوستان رخ می‌دهد. بر اساس یک گزارش، «ارتباط دوستی با همسالان مبتلا به مواد مخدر، عامل زمینه‌ساز قوی برای ابتلای نوجوان به اعتیاد است»​rebirth.ir. هر چه پیوند نوجوان با خانواده و مدرسه مستحکم‌تر باشد، مقاومت او در برابر فشارهای جمع بیشتر است و احتمال گرایش به گروه‌های مصرف‌کننده کمتر می‌شود​rebirth.ir.

• فشار اجتماعی و کنجکاوی: دوره نوجوانی با کنجکاوی، تفریح‌طلبی و جستجوی تجربه‌های جدید همراه است​news.dchq.ir. اگر نوجوان تصور کند که مصرف برخی مواد (مانند حشیش یا داروهای آرام‌بخش) کم‌خطر است، یا برای خوش‌گذرانی جمعی دعوت شود، احتمال آزمایش مواد افزایش می‌یابد. در پژوهش‌های ایرانی اعلام شده که «کنجکاوی، تفریح و لذت» از گرایش‌های مهم افراد به سمت مصرف مواد هستند​news.dchq.ir.

• فقدان مهارت‌های مقابله‌ای: نداشتن توانایی مدیریت استرس، مهارت‌های زندگی ضعیف و اعتماد به نفس پایین باعث می‌شود نوجوانان در مواجهه با مشکلات (مثل افت تحصیلی یا تنهایی) به مصرف مواد متوسل شوند. آموزش مهارت‌های زندگی (مهارت‌های اجتماعی و حل مسئله) می‌تواند از عوامل محافظ باشد.

• دسترسی آسان به مواد: مناطق یا اجتماعاتی که مواد مخدر در آن‌ها به‌سادگی قابل دسترسی است (اعم از خانگی یا خیابانی)، احتمال مصرف را افزایش می‌دهند. وجود شبکه‌های قاچاق، مراکز عرضه غیرقانونی، یا فروش زیرزمینی به‌ویژه در میان جوانان، این دسترسی را تسهیل می‌کند.

در مجموع می‌توان نتیجه گرفت که نوجوانان در خانواده‌های بی‌ثبات یا سرد، با دوستان معتاد، یا در محیط‌های آزاد که کنترل والدین و مدرسه ضعیف است، در معرض خطر بالاتری برای گرایش به مواد مخدر قرار دارند​rebirth.ir​rebirth.ir. آموزش مهارت‌های زندگی به نوجوان و تقویت ارتباط مثبت با خانواده و مدرسه می‌تواند نقش پیشگیرانه قوی در مواجهه با این عوامل زمینه‌ساز ایفا کند​rebirth.ir​rebirth.ir.

علائم و نشانه‌های مصرف مواد در نوجوانان

تشخیص به‌موقع علائم مصرف مواد در نوجوانان، گام مهمی در پیشگیری از اعتیاد است. بسیاری از نشانه‌های مصرف مواد با تغییرات رفتاری و فیزیکی همراه است. در ادامه چند دسته از علائم شایع آورده شده است:

• تغییرات روحی و شخصیتی: نوجوان ممکن است بدون دلیل مشخص، افسرده، گوشه‌گیر یا پرخاشگر شود. کاهش انگیزه، کج‌خلقی، خشم ناگهانی، عصبانیت بیش از حد، پرخاشگری بدون محرک خاص و نوسانات خلقی شایع است​drugfree.org. همچنین می‌تواند دروغگویی، سخن گفتن کم یا مخفی‌کاری در مورد دوستان و زمان‌هایی که تنهاست، از نشانه‌های دیگر باشد​drugfree.org​drugfree.org.

• تغییر در روابط اجتماعی و تحصیلی: افت ناگهانی عملکرد تحصیلی یا افزایش غیبت از مدرسه، بی‌تفاوتی نسبت به درس و فعالیت‌های قبلی، دوری از دوستان همیشگی و ارتباط بیشتر با گروه‌های جدید، قراین هشداردهنده‌ای هستند. نوجوان ممکن است در پی یافتن گروه جدیدی باشد که او را بپذیرد​drugfree.org. مثالاً جابجایی دوستان و دروغ‌گویی برای عدم افشای رفت‌وآمدها از تغییرات رفتاری معمول این مرحله است​drugfree.org.

• تغییر در ظاهر و بهداشت فردی: بی‌نظمی در نظافت شخصی، کاهش مراقبت از ظاهر، تغییرات ناگهانی در وزن (کاهش یا افزایش غیرعادی)، و نشانه‌های فیزیکی همچون قرمزی یا آب‌ریزش چشم‌های مکرر، تغییرات در نحوه تکلم یا حالات چهره (مانند خواب‌آلودگی یا بی‌قراری) دیده می‌شود​drugfree.org​drugfree.org. بوهای غیرعادی در نفس، لباس یا مو (مثلاً بوی دود سیگار، حشیش، اسپری‌های معطر برای مخفی کردن بو) از دیگر علائم مهم است​drugfree.org​drugfree.org.

• نشانه‌های جسمی: علائم فیزیکی مانند خستگی مفرط یا پرخوابی، کمبود انرژی، ضعف عضلات و بی‌تعادلی (سُکند شدن حرکات)، یا برعکس، بی‌قراری و پرتحرکی غیرعادی دیده می‌شود​drugfree.org​drugfree.org. قرمز شدن چشم‌ها (خصوصاً در مصرف حشیش)، تعریق زیاد، ضربان نامنظم قلب و اختلالات خواب (بی‌خوابی یا خواب زیاد) از موارد متداول دیگر است. وجود جای تزریق (نشان‌گر مصرف تزریقی مواد) یا سوزش لب و انگشتان (در مصرف سیگار) نیز قابل توجه است​drugfree.org​drugfree.org.

• رفتارهای پنهان یا مشکوک: استفاده از آدامس و خوشبوکننده برای پنهان کردن بوی دهان، استفاده مکرر از داروهای سرماخوردگی یا چسب سیگار برای کاهش قرمزی چشم، و افزایش درخواست پول یا کمبود پول نقد ناگهانی می‌تواند مشکوک باشد​drugfree.org​drugfree.org. در صورت بروز هر کدام از این نشانه‌ها در نوجوان، والدین باید با دقت مشاهده کرده و در جهت برقراری گفت‌وگوی صادقانه و محترمانه اقدام کنند​drugfree.org.

تشخیص علائم مصرف نیازمند توجه و دقت است، زیرا بسیاری از این تغییرات ممکن است با سایر مشکلات روحی نیز همراه باشد. والدین می‌توانند با نگاه به چشم‌های فرزند (قرمز بودن یا عدم تمرکز مردمک‌ها)، بو کردن لباس یا موها پس از حضور در جمع دوستان، و توجه به تغییرات خلقی، سرنخ‌هایی از مصرف مواد به‌دست آورند​drugfree.org​drugfree.org.

روش‌های برخورد والدین با نوجوان در صورت مشاهده علائم مصرف مواد

وقتی والدین مشکوک به مصرف مواد توسط فرزند خود می‌شوند، واکنش صحیح می‌تواند تاثیر قابل توجهی در پیشگیری از تشدید مشکل و هدایت نوجوان به سمت درمان داشته باشد. برخی راهکارهای اثربخش عبارتند از:

• برقراری گفت‌وگوی باز و صادقانه: به‌جای برخورد خشن یا متهم کردن، سعی کنید با آرامش و صراحت احساسات خود را بیان کنید و از نوجوان بخواهید نظرش را مطرح کند. مطابق توصیه کارشناسان، والدین باید ارزش‌ها و قوانین خود را روشن و شفاف بیان کنند؛ مثلاً بگویند «من نگران‌ سلامت تو هستم و نمی‌خواهم مواد مصرف کنی»​health.harvard.edu. سپس با سؤال پرسیدن و گوش دادن فعال به حرف‌های نوجوان، در مسیر گفت‌وگو قرار بگیرند. حفظ آرامش و احترام و پرهیز از قضاوت یا سرزنش در این مکالمه بسیار اهمیت دارد​health.harvard.edu.

• گوش دادن بدون پیش‌داوری: اجازه دهید نوجوان احساس کند نقطه‌نظرش ارزشمند است. به‌جای نصیحت کردن طولانی یا فشار آوردن، با عبارات همدلانه و پرسش‌های باز گفتگو را ادامه دهید. مثلاً بپرسید «تو درباره این موضوع چه فکر می‌کنی؟» و پس از شنیدن پاسخ او، نظرات علمی یا تجربی خود را ارائه کنید​health.harvard.edu.

• توضیح پیامدهای مصرف: والدین باید صادقانه اثرات سوء مصرف مواد را توضیح دهند؛ اما مراقب باشند این توضیح تبدیل به موعظه نشود. اشاره به پیامدهای فوری (مانند افت تحصیلی، مشکلات تنفسی یا روحی) در کنار پیامدهای بلندمدت (اعتیاد مزمن، بیماری‌های جسمانی) می‌تواند نوجوان را به تفکر وادارد.

• جستجوی کمک حرفه‌ای: در صورت مشاهده علائم جدی مصرف یا لزوم برخورد با اعتیاد، از مشاوره خانواده، روان‌شناس یا مراکز ترک اعتیاد استفاده کنید. خانواده‌درمانی و مشاوره‌ حرفه‌ای می‌تواند به نوجوان و والدین کمک کند تا راه‌حل‌های علمی و گام‌به‌گام ارائه کنند. قطع ارتباط با دوستان معتاد نیز یکی از توصیه‌های مهم پس از شروع درمان است​rebirth.ir.

• ایجاد محیط حمایتی: در عین اعلام مخالفت قاطع با مصرف، به نوجوان نشان دهید که همچنان مورد حمایت و علاقه شما است. تماس‌ مکرر و بدون دخالت بیش از حد، همراهی در مشورت گرفتن، و ارائه فعالیت‌های جایگزین سالم (ورزش، هنر، مطالعه) به نوجوان احساس امنیت می‌دهد.

به طور خلاصه، بهترین روش برخورد، ترکیبی از تعیین قوانین روشن (مثلاً عدم مصرف مواد، محدودیت در رفت‌وآمدها) و گفت‌وگوی محترمانه است. مطالعات توصیه می‌کنند والدین شفاف، صادق و بدون قضاوت با نوجوان صحبت کنند؛ به‌گونه‌ای که نوجوان در ابتدا احساس نکند مورد حمله قرار گرفته است​health.harvard.edu​health.harvard.edu.

راهکارهای پیشگیری (روان‌شناختی، اجتماعی و عملی)

پیشگیری از گرایش نوجوانان به مواد مخدر نیازمند یک رویکرد فراگیر است که جنبه‌های فردی، خانواده و جامعه را در بر گیرد. در ادامه راهکارهای اثربخش پیشگیری آورده شده است:

• • آموزش مهارت‌های زندگی و مدیریت هیجان: برگزاری دوره‌های آموزشی در مدارس (و خانواده‌ها) در زمینه مهارت‌های زندگی، توانمندسازی فرد برای مدیریت احساسات، افزایش اعتماد به نفس و مقابله با فشار گروه همسالان. برنامه‌های آموزشی ترک‌سیگار و آگاه‌سازی از تبعات اعتیاد به عنوان بخشی از بسته‌های پیشگیرانه باید از سنین پایین آغاز شود​pmc.ncbi.nlm.nih.gov.

• تقویت ارتباط خانوادگی: خانواده‌ها باید وقت بیشتری برای صحبت و فعالیت مشترک با فرزند خود بگذارند. برگزاری برنامه‌های تفریحی خانوادگی، گفتگو در مورد ارزش‌ها و مسائل روزمره، و ایجاد حس تعلق در نوجوان، او را در برابر خطرات مصون می‌دارد. تجارب نشان می‌دهد نوجوانان با پیوند قوی‌تر با خانواده، کمتر تحت تاثیر دوستان مصرف‌کننده قرار می‌گیرند​rebirth.ir.

• ایجاد فعالیت‌های جایگزین سالم: تشویق نوجوانان به شرکت در فعالیت‌های ورزشی، هنری، داوطلبانه یا فرهنگی، سبب پر کردن اوقات فراغت و رشد علاقه‌مندی‌های مفید می‌شود. فعالیت‌های دسته‌جمعی سالم، پیوند میان جوانان و همسالان مثبت را تقویت می‌کند و حس نیاز به گروه را بدون گرایش به رفتار مخاطره‌آمیز پاسخ می‌دهد.

• حمایت اجتماعی و برنامه‌های مدرسه: برگزاری کمپین‌های آگاهی‌دهی در مدارس با مشارکت معلمان، دانش‌آموزان و کارشناس‌های بهداشت روان. طبق اعلام وزارت آموزش و پرورش ایران، «پیشگیری اولیه رویکرد اصلی» در برابر اعتیاد است و برنامه‌هایی نظیر جشنواره «نوجوان سالم»، باشگاه‌های دانش‌آموزی و نظام مراقبت اجتماعی از نوجوانان پرخطر در دستور کار است​news.dchq.ir​news.dchq.ir. بهره‌گیری از ظرفیت رسانه‌ها و فضای مجازی برای اطلاع‌رسانی نیز مهم است.

• مداخله سازمانی و سیاست‌گذاری: تشدید قوانین و نظارت بر عرضه مواد مخدر و الکل و دخانیات در سطح ملی. اجرای برنامه‌هایی مانند ممنوعیت فروش دخانیات به افراد زیر ۱۸ سال، پایش داروهای روان‌گردان و نظارت بر مراکز فروش. همچنین فراهم کردن دسترسی آسان به خدمات مشاوره و ترک اعتیاد (مانند مراکز ماده ۱۵ زیر نظر وزارت بهداشت) از اقدامات عملی در این راستا است​irna.ir.

• ارایه خدمات بهداشت روان: تشخیص زودهنگام و درمان اختلالات روانی (مانند اضطراب یا افسردگی) در نوجوانان می‌تواند یکی از روش‌های پیشگیری باشد؛ زیرا بسیاری از جوانان برای کاهش رنج‌های درونی خود به مواد مخدر روی می‌آورند. تقویت مراکز مشاوره دانشجویی و خانواده‌محور و آموزش والدین در شناخت نشانه‌های مشکلات روانی جزء سیاست‌های اثربخش محسوب می‌شود.

در مجموع، برنامه‌های پیشگیرانه باید یکپارچه و چندلایه باشند: از آموزش مهارت‌های مقابله‌ای فردی و ارتقای حمایت‌های خانوادگی تا ایجاد محیط اجتماعی و قانونی سالم برای نوجوانان. تجارب کشورها و توصیه سازمان‌های جهانی مانند UNODC بر این است که استراتژی‌های مبتنی بر شواهد، مشارکت جامعه، خانواده و تقویت الگوهای مثبت نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش گرایش نوجوانان به مواد مخدر دارند​unodc.org. استفاده از رویکردهای پیشگیری اجتماع‌محور (مانند همکاری نهادهای دولتی، مدارس و NGOها) برای شناسایی نوجوانان در معرض خطر و مداخله زودهنگام نیز اهمیت زیادی دارد​unodc.org.

نتیجه‌گیری

اعتیاد نوجوانان یک مسئله پیچیده چندبعدی است که تحت تأثیر عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی قرار دارد. آمار و شواهد نشان می‌دهد که شیوع مصرف انواع مواد مخدر، الکل و دخانیات در جمع نوجوانان ایرانی نگران‌کننده است​pmc.ncbi.nlm.nih.gov​bourse24.ir. کاهش گرایش جوانان به سمت مصرف مواد نیازمند تعامل همه‌جانبه با فرهنگ‌سازی، آموزش مهارت‌های زندگی، تقویت ارتباط والدین و فرزندان و حمایت‌های قانونی و اجتماعی است. والدین در این مسیر نقشی کلیدی دارند؛ شناسایی به‌موقع علائم و برخورد هوشمندانه، همراه با مشاوره و آموزش صحیح نوجوان، از مهم‌ترین وظایف آن‌هاست​health.harvard.edu​health.harvard.edu. در نهایت، با اجرای برنامه‌های پیشگیرانه هدفمند در سطوح فردی و اجتماعی و استفاده از منابع معتبر علمی و تجارب بین‌المللی (مانند دستورالعمل‌های WHO و UNODC)، می‌توان از نفوذ اعتیاد در زندگی نوجوانان جلوگیری کرد. چنین رویکردی نه‌تنها سلامت نسل آینده را تضمین می‌کند، بلکه خانواده‌ها و جامعه را در برابر پیامدهای خطرناک و هزینه‌های ناشی از اعتیاد محافظت خواهد نمود.

منابع

• World Health Organization (WHO) – Global and regional reports on substance use and prevention strategies.

• United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) – Reports and guidelines on drug prevention (e.g. community-based prevention in Iran​unodc.org).

• National Institutes of Health (NIH), PubMed Central – پژوهش‌های علمی مرتبط با شیوع مصرف مواد و دخانیات در ایران​pmc.ncbi.nlm.nih.gov​substanceabusepolicy.biomedcentral.com.

• وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران – آمار و گزارش‌های مرتبط با مصرف مواد مخدر و دخانیات (اطلاعات این مقاله از گزارش‌های رسمی وزارت بهداشت نقل شده است​irna.ir).

• ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران – اطلاعیه‌ها و گزارش‌های ملی درباره آمار و طرح‌های پیشگیری و درمان اعتیاد​irna.ir​news.dchq.ir.

• سازمان جهانی بهداشت منطقه مدیترانه شرقی (WHO EMRO) – نتایج مطالعات فراگیری مصرف سیگار و دخانیات در میان نوجوانان ایرانی