شیرخشت (Purgative Manna): راهنمای جامع علمی، خواص دارویی، طبع و نکات ایمنی مصرف برای نوزادان و بزرگسالان
جلال عباسیان
19 آذر 1404
4۰70
شیرخشت یکی از مشهورترین و پرکاربردترین مواد دارویی در طب سنتی ایران است که قدمت مصرف آن به قرون متمادی میرسد. این ماده به عنوان یک ملین ملایم، تببر، و خنککننده طبیعی، جایگاه ویژهای در نسخههای درمانی قدیمی داشته و امروزه نیز شهرت جهانی خود را مدیون تأثیرات کمکی آن در درمان زردی نوزادان (Jaundice) است. این مقاله مرجع به بررسی دقیق علمی، گیاهشناسی، ترکیبات کلیدی، و توصیههای تخصصی برای استفاده ایمن و مؤثر از شیرخشت میپردازد.
شیرخشت چیست؟
شیرخشت (Manna یا Purgative Manna) صمغی طبیعی و شیرین است که به صورت قطعات جامد متبلور، به رنگ سفید شیری یا مایل به زرد، از ترشحات گیاهان خاصی به دست میآید. ماده فعال اصلی در شیرخشت، الکل قندی مانیتول (Mannitol) است که خاصیت ملینی اسموتیک و خنککنندگی دارد. در طب سنتی ایران، این ماده به عنوان مسهل صفرا و مهمترین داروی گیاهی برای کاهش تب و زردی نوزادان به کار میرود.۱
گیاهشناسی، تولید و ترکیبات شیمیایی شیرخشت
شیرخشت صمغ ترشح شده از گونههایی از درختچه کُتُونئاستر (Cotoneaster) است که حاوی ۴۰ تا ۶۰ درصد مانیتول به عنوان ماده فعال اصلی میباشد.
شیرخشت از کجا میآید؟ (منبع گیاهی: گونههای Cotoneaster)
شیرخشت در گذشته در منابع مختلف گاهی به صمغ درخت زبان گنجشک (جنس Fraxinus) یا گیاهان دیگر اطلاق میشد.۱ با این حال، پژوهشهای جدید فارماکوگنوزی تأیید میکنند که شیرخشت سنتی ایران عمدتاً از فعالیت حشرهای خاص بر روی گونههایی از درختچههای جنس کُتُونئاستر (Cotoneaster)، به ویژه گونههای Cotoneaster nummularia و Cotoneaster nummularioides، از خانواده گل سرخ (Rosaceae) به دست میآید.۲ این گیاهان عمدتاً در مناطق معتدل آسیا، اروپا و شمال آفریقا، و در ایران در مناطقی مانند البرز مرکزی و اطراف بیرجند میرویند.۲
انواع شیرخشت از نظر کیفیت و ظاهر:
کیفیت شیرخشت بر اساس میزان خلوص، رنگ و شکل ظاهری دستهبندی میشود:
- شیرخشت اشکی شکل (سیسیلی): خالصترین و مرغوبترین نوع است که به شکل قطعات متبلور اشکی یا کروی، سفید رنگ و با طعم بسیار شیرین و مطبوع عرضه میشود.۱
- شیرخشت تختهای یا تکهای: دارای رنگ زرد تیرهتر است، از خلوص کمتری برخوردار است و نامطبوعتر از نوع اشکی است.۱
- شیرخشت چرب: ناخالصترین نوع بوده، که اغلب خواص دارویی کمتری دارد و در معرض فساد قرار گرفته است.۱
فرایند تولید شیرخشت (نحوه برداشت/تولید صمغ)
صمغ شیرخشت به طور طبیعی در اثر آسیبهای وارده به تنه یا شاخههای درختچههای میزبان خارج میشود. این آسیب میتواند ناشی از ایجاد شکافهای عمدی توسط انسان برای برداشت تجاری باشد یا در نتیجه فعالیت حشراتی مانند Cicada orni که از شیره گیاه تغذیه میکنند، ایجاد شود.۱ این صمغ در هوای آزاد متبلور و سخت شده و به شکل محصول نهایی قابل جمعآوری است.
نکته ایمنی در تولید: یکی از چالشهای اصلی استفاده از شیرخشت خام (عطاری) این است که به دلیل نحوه جمعآوری طبیعی و سنتی (به صورت شبنم یا صمغ بر روی گیاه)، ماده اولیه میتواند به ذرات حشرات، آلودگیهای محیطی، یا میکروبها آلوده باشد. این نگرانی به خصوص هنگام مصرف آن برای نوزادان، لزوم استفاده از فرآوردههای دارویی استاندارد و تصفیهشده را برجسته میسازد.۶
ترکیبات کلیدی تشکیلدهنده (مانیتول، قندها، موسیلاژها) و نقش مانیتول در خواص آن
مهمترین عامل اثرگذاری شیرخشت، الکل قندی موجود در آن یعنی مانیتول است که معمولاً بین ۴۰ تا ۶۰ درصد از وزن شیرخشت را تشکیل میدهد.۶
- مانیتول (Mannitol): این الکل قندی به طور طبیعی در بسیاری از گیاهان یافت میشود و در شیرخشت با غلظت بالایی حضور دارد. مهمترین ویژگی آن این است که پس از مصرف خوراکی، جذب کمی از دستگاه گوارش دارد.۷
- مکانیسم اثر ملینی: مانیتول جذب نشده در روده، از طریق مکانیسم اسموتیک (فشار اسمزی) باعث جذب آب به داخل مجرای گوارشی میشود. افزایش حجم محتویات روده و نرم شدن مدفوع، حرکات پریستالتیک روده را افزایش داده و در نهایت خاصیت ملینی ملایم و بیعارضهای ایجاد میکند.۸
- سایر اجزا: شیرخشت حاوی قندهای احیاکننده دیگری مانند ساکاروز، دکستروز و فروکتوز، و همچنین پلیساکاریدها و موسیلاژها است.۶ حضور این ترکیبات جانبی ممکن است نقش حمایتی در خواص درمانی کلی گیاه داشته باشد.
گیاهی که از آن شیرخشت گرفته می شود
خواص درمانی اثبات شده و کاربردهای سنتی شیرخشت
✨ خواص اصلی شیرخشت در یک نگاه
- ملین و مسهل ملایم: بدون ایجاد دلپیچه (به دلیل طبع معتدل)
- تببر و خنککننده: مناسب برای کودکان و تبهای ناشی از حصبه و سرخک
- پاککننده کبد و صفرا: مسهل صفرا و اخلاط سوخته
- آنتیاکسیدان و ضدالتهاب: به دلیل ترکیبات فلاونوئیدی و خود مانیتول
پاسخ مستقیم: مهمترین خواص شیرخشت شامل ملین ملایم، تببر، مسهل صفرا، تقویت کننده کبد و معده، و بهویژه درمان کمکی زردی نوزادان با مکانیسم افزایش دفع بیلی روبین است.
شیرخشت برای نوزادان و کودکان (درمان زردی و تببر)
اصلیترین و شناختهشدهترین کاربرد شیرخشت در طب سنتی ایرانی، استفاده از آن برای کاهش زردی نوزادان (Neonatal Jaundice) و به عنوان تببر در کودکان است.۱
- درمان کمکی زردی نوزادان: زردی یکی از شایعترین مشکلات کلینیکی نوزادان است. در طب سنتی، شیرخشت برای کمک به کاهش سطح بیلی روبین مورد استفاده قرار میگیرد.۱۰
طبق مطالعهای بالینی منتشر شده در مجله دانشکده پزشکی دانشگاه شهید بهشتی، اثرات شیرخشت بر زردی نوزادان مورد بررسی قرار گرفت. یافتههای این پژوهش نشان داد که مصرف محلولی حاوی ۵ گرم شیرخشت در روز (در سه نوبت) همراه با نوردرمانی، در مقایسه با گروه کنترل که تنها نوردرمانی دریافت کردند، منجر به کاهش معنیدار و سریعتر بیلی روبین توتال سرم شده و طول مدت بستری نوزادان را کاهش داده است (p < 0.001).۱۰
💡 نکته کلیدی: درمان زردی نوزادان
طبق مطالعه بالینی: مصرف شیرخشت همراه با نوردرمانی در مقایسه با گروه کنترل (تنها نوردرمانی)، منجر به کاهش معنیدار و سریعتر بیلی روبین و کاهش طول مدت بستری نوزادان شده است.
مکانیسم عمل: مانیتول موجود در شیرخشت با ایجاد اسهال اسموتیک، دفعات اجابت مزاج نوزاد را افزایش داده و بیلیروبین را قبل از جذب مجدد از بدن دفع میکند.
- اثرات تببر: شیرخشت به دلیل خاصیت خنککنندگی مطبوع و ملایم، برای کاهش تب در کودکان و همچنین تبهای ناشی از بیماریهایی چون حصبه و سرخک به کار میرود.۱
مکانیسم عمل شیرخشت در کاهش بیلی روبین (نقش مانیتول)
تأثیر شیرخشت در درمان زردی نوزادان مستقیماً با اثر ملینی آن مرتبط است. افزایش سطح بیلی روبین در بدن نوزاد میتواند خطرناک باشد. مانیتول موجود در شیرخشت، با ایجاد اسهال اسموتیک، باعث افزایش دفعات اجابت مزاج نوزاد میشود.۶ این دفع مکرر، دو نتیجه مهم دارد:
- کاهش چرخه رودهای-کبدی (Enterohepatic Cycle): بیلی روبین معمولاً از طریق صفرا به روده منتقل میشود و مقداری از آن مجدداً از طریق روده جذب و به کبد بازگردانده میشود (چرخه رودهای-کبدی).
- دفع سریعتر: خاصیت ملینی شیرخشت، بیلی روبین را قبل از اینکه فرصت جذب مجدد پیدا کند، از طریق مدفوع دفع میکند.۸ در نتیجه، سطح سرمی بیلی روبین در خون کاهش مییابد و به درمان زردی کمک میشود.
خواص ملین و تقویت دستگاه گوارش
شیرخشت به عنوان یک ملین طبیعی و بیضرر، برای رفع یبوست، به خصوص در کودکان، بسیار مفید است.۱ در دوزهای کم، ملین و در دوزهای بالاتر، مسهل است.۱۳ مزیت آن نسبت به بسیاری از ملینهای دیگر، عدم ایجاد دلپیچه یا کرب (اذیت و اضطراب) است که آن را برای افراد حساس یا تبدار مناسب میسازد.۱۴ حکیمان قدیم آن را مقوی معده و احشاء میدانستند و برای تنظیم گوارش مفید میدانستند.۱۳
اثرات کبدی و صفراوی (کمک به پاکسازی کبد)
یکی از کاربردهای مهم شیرخشت در طب سنتی، اثر آن بر پاکسازی کبد و صفرا است. این ماده به عنوان مسهل صفرا و اخلاط سوخته شناخته میشود و برای “جلا دادن” (تصفیه) جگر (کبد) و معده مفید است. اثر مسهل صفراوی شیرخشت به مسکن حرارت معده، قلب و جگر کمک میکند.۱۳ این خاصیت پاککنندگی در واقع با تسهیل دفع مواد زائد و صفراوی از دستگاه گوارش، به عملکرد بهتر کبد کمک میرساند.
خواص ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی (اشاره به منابع علمی)
تحقیقات فیتوشیمیایی بر روی گونههای گیاهی منبع شیرخشت نشان داده است که این گیاهان دارای پروفایل شیمیایی غنی هستند. گونههای جنس Cotoneaster حاوی ترکیبات پلیفنولی، فلاونوئیدها و گلیکوزیدها هستند که مسئول فعالیتهای بیولوژیکی قابل توجهی میباشند.۱۵
طبق یک بررسی سیستماتیک گسترده بر روی جنس Cotoneaster، ترکیبات فیتوشیمیایی این گیاه، فعالیتهای بیولوژیکی مهمی از جمله خواص آنتیاکسیدانی، ضدالتهابی و محافظتکننده کبدی (Hepatoprotective) را نشان میدهند.۱۶ این فعالیتها نشان میدهد که شیرخشت نه تنها به دلیل مانیتول بلکه به دلیل محتوای فلاونوئیدی خود، میتواند در حمایت از درمان بیماریهای مرتبط با استرس اکسیداتیو و التهاب نقش داشته باشد.۱۵ همچنین، مانیتول به تنهایی نیز به عنوان یک آنتیاکسیدان، به ویژه در خنثیسازی رادیکالهای آزاد هیدروکسیل، عمل میکند.۱۸
شیرخشت در طب سنتی ایرانی (طبع و مزاج)
پاسخ مستقیم: از دیدگاه طب سنتی، طبع شیرخشت عموماً معتدل متمایل به کمی گرم و در رطوبت معتدل است. این ماده مُجلّی (جلا دهنده) و مُسهل صَفرا و اخلاط سوخته محسوب میشود و به دلیل اعتدال مزاج، برای غالب افراد به خصوص نوزادان، مناسب است.
طبع و مزاج شیرخشت (تعیین دقیق طبع)
منابع طب سنتی ایرانی، از جمله کتاب مخزن الادویه حکیم عقیلی خراسانی، طبع شیرخشت را “کمی گرم و در رطوبت معتدل” یا صرفاً “معتدل” ذکر میکنند.۳
این اعتدال مزاج در مورد شیرخشت بسیار مهم است؛ زیرا در طب سنتی، داروهای مسهل قوی اغلب طبع گرم و خشک دارند و میتوانند باعث ضعف یا کرب شوند. اما شیرخشت با وجود اثر مسهلی قوی، به دلیل طبع معتدل و رطوبت کافی، مسبب حرارت و اذیت نیست و در عوض، با دفع اخلاط گرم (مانند صفرا)، اثر خنککننده در بدن ایجاد میکند.۱۳ به همین دلیل، حکیمان آن را برای بیماران تبدار مناسب میدانستند.
مصلحات شیرخشت (مواد خنثیکننده یا تقویتکننده اثر)
در طب سنتی، برای تعدیل اثرات داروها و کاهش عوارض جانبی احتمالی، از مصلحات استفاده میشود. مصلحات شیرخشت عبارتند از:
- روغن بادام شیرین و رازیانه: این مواد به عنوان مصلح اصلی شیرخشت برای کاهش عوارضی مانند نفخ و تقویت قوای گوارشی توصیه میشوند.۱۳
- ترنجبین: مصرف هموزن شیرخشت با ترنجبین نیز میتواند به تعدیل اثر آن کمک کند.۱۳
- ماءالشعیر (آب جو طبی): ترکیب شیرخشت با ماءالشعیر به عنوان بهترین مسهل برای رفع تبهای شدید (تب حار) و در افراد دارای مزاج گرم شناخته میشود.۱۹
نحوه مصرف، دوز و موارد احتیاط
پاسخ مستقیم: دوز مصرف شیرخشت از ۱۰ تا ۱۵ گرم (ملین ملایم) تا ۶۰ گرم (مسهل قوی) برای بزرگسالان متغیر است. برای نوزادان، مصرف فرآوردههای دارویی استاندارد و تصفیهشده، مانند قطرههای حاوی مانیتول با دوز دقیق، زیر نظر پزشک اکیداً توصیه میشود.
روشهای مصرف رایج (تهیه شربت، خوراکی و فرآوردههای استاندارد)
- روش سنتی: شیرخشت خام باید در آب جوش یا آب ولرم حل شود. سپس باید محلول را چندین بار از پارچه یا صافی رد کرد تا هرگونه آلودگی، ذرات خارجی، یا حشرات احتمالی که هنگام جمعآوری به صمغ چسبیدهاند، حذف شوند.۶
- فرآوردههای دارویی استاندارد: با توجه به نگرانیهای مربوط به آلودگی میکروبی و نوسان دوز در نمونههای خام، متخصصان داروسازی و پزشکان اکیداً توصیه میکنند که به ویژه برای درمان زردی نوزادان، از فرآوردههای استانداردشده استفاده شود.
- قطرههایی مانند بیلیناستر یا نئوناستر، عصاره آبی شیرخشت را با غلظت دقیق مانیتول (حدود ۳۰۰ میلیگرم بر میلیلیتر) ارائه میدهند. این محصولات کاملاً تصفیه و ایمن شدهاند و نگرانیهای مربوط به ناخالصیها را برطرف میکنند.۶
دوز مصرف مناسب برای سنین مختلف
- بزرگسالان:
- به عنوان ملین ملایم: ۱۰ تا ۱۵ گرم در روز.
- به عنوان مسهل قوی: ۴۰ تا ۶۰ گرم در روز.۱۳
- نوزادان و کودکان:
- روش سنتی (با احتیاط): حدود یک چهارم قاشق چایخوری از شیرخشت صاف شده، ۲ تا ۳ بار در روز.۶
- روش بالینی (فرآورده استاندارد): دوز رایج در مطالعات و محصولات استاندارد، ۵ قطره از عصاره خوراکی شیرخشت، سه بار در روز و به مدت ۳ روز است.۲۲
تأکید مهم: تنظیم دوز مصرفی برای نوزادان باید کاملاً تحت نظارت پزشک متخصص اطفال انجام شود و دوز باید با توجه به وزن نوزاد و سطح بیلی روبین او تعیین گردد.
تجربیات و توصیههای متخصصین طب سنتی و پزشکان
متخصصان طب سنتی و پزشکان داروساز بر اهمیت تفاوت میان مصرف گیاه خام و فرآورده استاندارد تأکید دارند.
- خطرات شیرخشت خام: متخصصان هشدار میدهند که شیرخشت خام موجود در عطاریها دارای میزان نامشخصی آلودگی و ناخالصی (شامل قارچها، حشرات و ذرات) است.۶ همچنین، میزان ماده موثر (مانیتول) در نمونههای خام به دلیل تفاوت در شرایط اقلیمی و جمعآوری، متغیر و غیرقابل اندازهگیری است.۶
⚠️ هشدار مهم: مصرف ایمن شیرخشت
استفاده از فرآوردههای استاندارد ضروری است: شیرخشت خام عطاری ممکن است به دلیل نحوه جمعآوری سنتی، آلوده به ذرات حشرات، آلودگیهای محیطی یا میکروبها باشد و میزان ماده موثر (مانیتول) در آن متغیر است.
توصیه متخصصان: برای نوزادان، قطرههای استانداردشده مانند بیلیناستر یا نئوناستر که کاملاً تصفیه شده و دوز دقیق مانیتول دارند، تنها گزینه ایمن هستند.
- مزیت فرآوردههای استاندارد: فرآوردههای استانداردشدهای که از شیرخشت تهیه میشوند، این مشکلات را برطرف کردهاند. آنها دوز دقیق مانیتول را تضمین میکنند و از نظر بهداشتی ایمن هستند، به همین دلیل بهترین گزینه درمانی کمکی برای نوزادان محسوب میشوند.۲۱
- نظر حکما: حکیمانی چون ابوبکر محمدبن زکریای رازی، شیرخشت را به عنوان بهترین مسهل برای بیماران تبدار معرفی کردهاند، زیرا اثر مسهلی آن بدون آزار و اضطراب است و به سرعت مواد مولد تب را از بدن خارج میکند.۱۳
موارد منع مصرف، عوارض جانبی و تداخلات دارویی (بخش ایمنی و هشدارها)
پاسخ مستقیم: شیرخشت به طور کلی ایمن تلقی میشود، اما مصرف بیش از حد آن میتواند منجر به اسهال اسموتیک شود که ریسک دهیدراسیون را بالا میبرد. استفاده از فرمهای غیر استاندارد به دلیل آلودگی برای نوزادان توصیه نمیشود و در دوران بارداری باید با احتیاط کامل مصرف گردد.
اخطار پزشکی مهم: این مقاله صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و به هیچ عنوان جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان پزشکی نمیباشد. قبل از مصرف هر گونه فرآورده گیاهی، به ویژه برای نوزادان، کودکان و در دوران بارداری یا شیردهی، حتماً با پزشک متخصص یا داروساز مشورت نمایید.
بررسی منابع علمی
- بررسی اثر شیرخشت بر زردی نوزادان: مطالعهای بالینی نشان داد که مصرف شیرخشت همراه با نوردرمانی منجر به کاهش معنیدار و سریعتر بیلی روبین توتال سرم و کاهش طول مدت بستری نوزادان شده است.۱۰
- بررسی فعالیتهای بیولوژیکی جنس Cotoneaster: این بررسی سیستماتیک نشاندهنده وجود فعالیتهای بیولوژیکی مهم از جمله خواص آنتیاکسیدانی، ضدالتهابی و محافظتکننده کبدی در این گیاهان است که میتواند در مدیریت بیماریهای مزمن مرتبط با استرس اکسیداتیو مفید باشد.۱۶
جدول: هشدارها و نکات ایمنی مصرف شیرخشت
| عنوان هشدار/احتیاط | جزئیات و توضیحات تخصصی |
| موارد منع مصرف (احتیاط جدی) | نوزادان نارس، نوزادانی که در معرض ریسک بالای عدم تعادل الکترولیت هستند، و افراد دارای حساسیت شناخته شده به مانیتول یا گیاهان خانواده Rosaceae.۶ |
| عوارض جانبی شایع | اسهال اسموتیک: شایعترین عارضه ناشی از اثر ملینی مانیتول. مصرف بیش از حد میتواند منجر به کمآبی (دهیدراسیون) موقت شود. در دوزهای بالا ممکن است نفخ یا دلپیچه ایجاد شود.۶ |
| خطر آلودگی (مخصوص نمونه خام) | شیرخشت خام دارای ریسک آلودگیهای میکروبی، قارچی و ذرات حشرات است. برای نوزادان، استفاده از فرآوردههای تصفیهشده و استاندارد الزامی است.۶ |
| تداخلات دارویی | تداخل جدی و خاصی تاکنون گزارش نشده است.۶ با این حال، هر ماده ملینی میتواند جذب داروهای خوراکی دیگر را کاهش دهد؛ بنابراین بهتر است با فاصله زمانی مصرف شود. |
| مصرف در دوران خاص | بارداری و شیردهی: به دلیل کمبود دادههای کافی، مصرف باید حتماً تحت نظر پزشک انجام شود.۱۵ |
مقایسه شیرخشت با سایر ملینهای گیاهی (مانند ترنجبین)
شیرخشت اغلب در کنار ترنجبین (Manna of hedysarum) در طب سنتی برای درمان زردی نوزادان و یبوست استفاده میشود. هر دوی این مواد از نوع مانّای گیاهی و ملینهای اسموتیک هستند، اما در منشأ و طبع تفاوتهایی دارند.
| ویژگی | شیرخشت (Purgative Manna) | ترنجبین (Manna of hedysarum) |
| منبع گیاهی | Cotoneaster nummularia (خانواده Rosaceae) | Alhagi maurorum (خانواده Fabaceae/خارشتر) |
| ماده فعال اصلی | مانیتول | مانیتول و سایر قندها |
| طبع سنتی | معتدل یا کمی گرم و معتدل در رطوبت | سرد و خشک یا معتدل متمایل به سرد |
| قدرت ملینی | قویتر از ترنجبین، مسهل صفرا ۱۳ | ملایمتر، دارای خاصیت خلطآور برای سینه ۲۴ |
| کاربرد کلیدی | زردی نوزادان، ملین و مسهل اخلاط رقیقه | زردی نوزادان، ملین، رفع سرفه و خشونت سینه |
تفاوت در طبع این دو ماده به پزشک سنتی این امکان را میدهد که با توجه به مزاج و شرایط بالینی بیمار، داروی مناسبتری انتخاب کند. شیرخشت به دلیل قدرت بیشتر در اسهال و اعتدال مزاج، برای دفع سریعتر اخلاط مناسبتر است.
جمعبندی و نتیجهگیری
شیرخشت یک فرآورده دارویی گیاهی با ارزش در طب سنتی است که خواص اصلی آن در زمینه ملین بودن، تببری و بهویژه درمان کمکی زردی نوزادان مورد تأیید مطالعات بالینی قرار گرفته است. مکانیسم عمل آن با حضور مانیتول (Mannitol) توجیه میشود؛ مادهای که با ایجاد اسهال اسموتیک، دفع بیلی روبین را افزایش داده و چرخه بازجذب آن را مختل میکند.
علاوه بر این، ترکیبات فعال گونههای Cotoneaster دارای خواص آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی هستند که کاربردهای سنتی آن در تقویت کبد و معده را توجیه میکند. با این حال، برای تضمین ایمنی و اثربخشی، به خصوص هنگام تجویز برای نوزادان که گروه آسیبپذیر محسوب میشوند، استفاده از فرآوردههای دارویی استاندارد و تصفیهشده به جای نمونههای خام عطاری، که در معرض آلودگی و نوسان دوز هستند، حیاتی است. این رویکرد، درمانی موفق و ایمن را با تلفیق دانش سنتی و استانداردهای دارویی مدرن فراهم میآورد.
تمام لینکها را `nofollow` کردم. فقط ویژگی `rel=”nofollow”` به تگهای `` اضافه شده و هیچ تغییر دیگری ایجاد نشده است.
منابع مورداستناد
- خواص و مضرات شیرخشت برای نوزادان، بزرگسالان و روش مصرف – سلام دنیا, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- گیاه دارویی شیرخشت درمان کننده سریع زردی نوزاد – ملی کالا محصولات ایرانی سایتی برای نیازمندیهاودانستنیهای روز, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- مروری بر خواص شیرخشت – بیتوته, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- فروشگاه اینترنتی مزرعه سبز اسکندری | خرید و قیمت شیرخشت | خرید گیاهان دارویی, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- شیر خشت چه خواص و مضراتی دارد؟ – مجله پزشکی دکتر سلام, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- شیرخشت برای نوزاد، درمان زردی نوزاد با شیرخشت – گهواره, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- رفع زردی نوزاد با شیر خشت – فارماکالا, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- آشنایی با نحوه تشکیل، ترکیبات و مکانیسم اثر شیرخشت – داروسازی ارس, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- خواص شیرخشت برای نوزاد + درمان زردی و خطرات احتمالی!, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- ﺑﺮرﺳﯽ اﺛﺮ ﺷﯿﺮ ﺧﺸﺖ ﺑﺮﮐﺎﻫﺶ زردی ﻧﻮزادان, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- مروری بر خواص شیرخشت – راسخون, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- آشنایی با گیاه شیر خشت و راهنمای نگهداری و پرورش این گل زینتی-دارویی, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- شیر خشت و خاصیت آن در طب سنتی از منظر حکیم اسکندری |, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- شیرخشت در طب سنتی ایران و منابع جدید, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- شیر خشت در طب سنتی: کاربردها، فواید و عوارض جانبی -, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- An Overview of the Genus Cotoneaster (Rosaceae): Phytochemistry, Biological Activity, and Toxicology – ResearchGate, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- Polyphenol-Rich Extracts from Cotoneaster Leaves Inhibit Pro-Inflammatory Enzymes and Protect Human Plasma Components against Oxidative Stress In Vitro – MDPI, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- (PDF) The effect of mannitol on antioxidative enzymes In vitro long term cultures of Dianthus tenuifolius and Dianthus spiculifolius – ResearchGate, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- شیر خشت و خواص آن – پارسی طب, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- قطره خوراکی بیلی ناستر سبحان دارو ۱۵ میلی لیتر – مثبت سبز, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- نئوناستر (NEONEASTER): شیوه نوین درمان زردی نوزادان – داروسازی ارس, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- بررسی تاثیر شیرخشت در پیشگیری از زردی نوزادان در بیمارستان بعثت سنندج – Scientific Journal of Kurdistan University of Medical Sciences, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- شیرخشت – خشکبار چشمه ساران, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
- ترنجبین و شیرخشت در نوزادان – طب مکمل و جانشین – پزشکی امروز, زمان دسترسی: دسامبر ۱۰, ۲۰۲۵، لینک منبع
این محتوا توسط دکتر فرشته فروزش، متخصص بیماریهای داخلی بررسی و تأیید شده است.
شماره نظام پزشکی: 153309
